aydın

Fantazi Deyince

Türkiye’de birkaç yıl öncesine kadar sokakta karşılaştığınız her hangi birine fantezi dediğinizde aklına hangi isimler gelirdi? Büyük bir ihtimalle Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur ya da diğer arabesk şarkıcıları. Durum bu birkaç yıl içinde hızla değişti. Yüzüklerin Efendisi’nin kitaplarından sonra filmleri de Türkiye’ye geldi. Özellikle fantastik kurgunun en iyi eserleri Türkçe’ye çevrildi. Yayınevleri tutulmamasından korktukları için fantastik kurgunun yalnızca dünyada en beğenilen ve en çok satılan kitaplarını yayınlayarak Türkiye‘de fantastik kurgunun sevilmesini ve yayılmasını sağladı. Türkiye’de çocukluğunu Asimov öykülerini, Conan dergilerini ve benzerlerini okuyup, Yıldız Savaşları’nı izleyerek geçiren bir nesil de bununla beraber üretime geçince Türkiye’de müthiş bir fantastik edebiyat fırtınası koptu doksanların sonunda.



 Peki nedir fantezi? Nedir Fantastik kurgu? Ve nedir bilim kurgu?

 Kısaca söylemek gerekirse içinde gerçek dışı öğeler bulunduran her edebiyat ürünü fantastiktir. Fantastik edebiyatın bir çok alt dalı vardır. Bu alt türleri birbirinden kolayca ayırmak için türün yazarlarından Barış Müstecaplıoğlu’nun da vurguladığı gibi “fantastik kurgu” demek uygun olacaktır. Fantastik kurguda yazar mitolojisi, efsaneleri, coğrafyası, tarihi, ırkları ile yeni bir dünya oluşturur.
 İçinde bulunduğumuz gerçeklikle kalan tek bağlantısı konuşulan dilidir ki, türün ustaları kendi terminolojilerini de oluşturmuşlardır. Yine de fantastik kurgular yaşadığımız dünyadan tamamen ayrılamazlar. Örneğin, iyi – kötü çatışması, dostluk, fedakarlık ve kahramanlık gibi temalar fantastik kurgular için olmazsa olmaz kabul edilir. Yüzüklerin Efendisi’nde Arwen karakterinin aşkı için ölümsüzlüğe sırt çevirmesi; Ejderha Mızrağı’nda Şövalye Sturm Brightblade’in ejderhalara meydan okuyarak şehit düşmesi fedakarlık ve kahramanlığa örnektir.
 Fantastik kurgu insanları neden bu kadar etkiler? Jung’a göre insanların geleneksel anlatılara, mitolojiye, efsane ve destanlara yanıt vermesinin nedeni, bu anlatıların aslında tek bir anlatı olmaları ve tüm insanlık tarafından paylaşılan, ortak ruhsal deneyimlerden söz etmeleridir. Bu teoriye göre kahramanların tehlikeli yolculukları her insanın çıkmak zorunda olduğu yaşam yoluna benzetilir. Karşılaştıkları engeller fiziksel sınavlardan çok ruhsal sınavlardır. Her korkunç yaratık gerçek yaşamdaki bir engeli hatırlatır bize. Yani ejderhalar, canavarlar ve diğer varlıklar gerçeklikten o kadar da uzak olmayan psişik fenomenlerin uzantılarıdır.
 Karakterler, yerler ve olaylar her ne kadar gerçek olmasa da inandırıcı olmalıdır. Her şey mantıklı bir şekilde birbirine kenetlenmelidir. İnanılırla inanılmaz dengeli bir şekilde bir araya getirilmelidir. Bu denge biraz bozulursa inanılırlık kaybolur ve fantezi gülünçleşir.



 “Kurgu ile gerçek arasındaki tek fark, kurgunun mantıklı olmak zorunda olmasıdır.”

 Peki bilim kurgu nedir? Bilim kurgu bir çok insan tarafından fantastik kurguyla birbirine karıştırılır. Bilim kurgu bilimsel ya da gelecekte bilime uygun olabilecek öğeler içerir. Bilim kurgu eserleri genellikle uzayda geçer, ancak uzayda geçen her hikaye bilim kurgu değildir.
Bilim kurgunun ortaya çıkışının da sebebi insanın olağanüstü olaylara düşkünlüğüdür. İnsan hemen her zaman acayip olayları, değişik ülkelerde olup bitenleri bir şekilde öğrenmek ister.
 Bilim kurgu işte bu ihtiyaçları gidermek için ortaya çıkmıştır. Eskiden insanlar cinlere perilere inanırdı, şimdi nükleer bombalar gibi teknik gelişmelere inanıyorlar. Bilim kurgu okurlarını başka dünyalara olağanüstülüğe sürüklese de kullandığı dil bilim dilidir, ya da en azından bilimsi bir dildir.
 Bilim kurgunun en çok üzerinde durduğu konular; uzay gezileri, zaman içinde yer değiştirme ya da zaman içinde geziler, başka boyutlarda ya da bitişik evrende geziler, başka gezegenlerden, boyutlardan gelen akıllı ya da akılsız yaratıklarla, uzay canavarlarıyla karşılaşma, Dünyanın gelecekteki tarihi ya da varsayımlı tarih, Dünyanın sonu, olağanüstü buluşların yarattığı durumlar, robotlar, telepati ve duyular üstü algılama (ESP), ütopyalar ve kurgusal dünyalardır.
 Michel Butor’a göre bilim kurgu bilimin izin verdiği ölçüde mümkün olabilecek olanı kullanan bir yazındır, gerçekçilikle sınırlandırılmış düşçülüktür.
 Kingsley Amis’e göre bilim ve teknik alanda yeni buluşlara ya da varsayımlara, giderek bunların kurgusal yollarla ileri götürülmüş biçimlerine dayanan bir durumu ele alır ve bu durum üzerine kurar hikayesini.
 Örneğin bilim kurgunun babalarından Isaac Asimov, Üç Robot Yasası adlı öykülerinde beyinleri pozitronik kanallarla çalışan robotları işlemiş. Bu robotların işleyişlerini bilimsi bir şekilde anlatmıştı. Bilim kurgunun öteki babalarından Jules Verne Aya Seyahat adlı romanında füzenin itme gücünü, yer çekiminden kurtulması için gereken zamanı hesaplamıştır. (Her ne kadar kendisi bilim eğitimi almamış olsa da.)
 Şimdi gelelim bu türlerin Türkiye’deki durumuna. Fantastik kurgunun çevirleri 1980’lerden beri Türkiye’deki sevenlerine ulaşıyor. İlk türk fantastik kurgusu ise yazılmak için 2000’li yılları bekledi.
 Frp (fantasy role playing) oyunlarının bu türün yayılmasındaki payı asla yadırganamaz. Frp bir masa başı oyunudur. Bir kaç kişi kendilerine karakterler yaratır, onları yönlendirir. Yeteneklerini belirler, onları geliştirir. Ve masa başından kalkmadan hayali bir maceraya çıkılır. Bu oyunu bir kere oynayıp da bir daha oynamak istemeyen pek az kimse vardır. 20 Şubat 2004 tarihli Radikal Kitap Eki’nde Türkiye’deki her yaştan her fantastik kurgu meraklısı, her frp oyuncusu oturup bir fantazi romanı (ya da roman dizisi) yazmaya girişebilir deniliyor. Bunların çoğu başarısız, sıradan, taklit ya da düpe düz kötü olabilir, ancak iyinin ortaya çıkması için çok sayıda kötüye de ihtiyaç vardır. Dostoyevski’yi biliyoruz, ama onun çağdaşı olan bir sürü (kötü) Rus romancısından haberimiz var mı? Önemli olan şu ki, onlar olmadan Dostoyevski de olamazdı. Değeri nasıl anlaşılacaktı ki?



 Türkiye’den İnciler

Fantastik kurgu alanında Türk bir yazar tarafından yazılmış ilk roman Perg Efsaneleri dörtlemesidir. Barış Müstecaplıoğlu’nun yazdığı roman bir çok fantastik kurgunun olduğu gibi tek kitaba sığamamıştır, çünkü yeni bir dünya yaratmak onun alt yapısını ırklarını, kültürlerini, tarihini, coğrafyasını ve daha bir çok şeyini anlatmak çok uzun sürmektedir.
 2001 yılında piyasaya çıkan Perg Efsaneleri’nin ilk cildi Korkak ve Canavar beklenenden fazla ilgi çekti. Bir ilk olması nedeniyle önemli olan bu eser daha çok ön yargılar üzerine kurulmuş. (Hoş, bizde her yapılan ilk kabul edilir. Her Türk korku filminin, ilk Türk korku filmi olarak lanse edilmesi gibi.) İlk kitapta insanların kendilerine karşı olan önyargıları; ikinci kitap Merderan Şarkıları’nda milletler ve ırklar arasındaki önyargılar; üçüncü kitap olan Bataklık Ülke’de ise farklı düşünce ve inançlara karşı olan önyargılar işleniyor, bir çok fantastik kurguda olduğu gibi. Fantastik kurgu yazarları önyargılara karşı önyargılıdır. Perg Efsaneleri’nde her kitabın kendi öyküsü vardır, bir de bu öyküleri bir birine bağlayan asıl hikaye vardır. Yazar, yan hikayeleri okuyucuyu yıllarca bekletmemek için yaptığını söylüyor.
 Müstecaplıoğlu fantastik kurguyu özel yapanın, belirli birey, millet ya da olayları örnek göstermeden tamamen olgular üzerinde durabilme özgürlüğü tanıması olduğunu söylüyor.
 Yazar ayrıca kendi değimiyle içini acıtan pek çok şeyin kitaba sızdığını görmüş: Sokak çocukları, küreselleşmeyi abartanlar ya da gücü tek elde toplamaya çalışanlar gibi. Muhtemelen, bunca sızıntıyı, ancak kitap yayınlandıktan sonra fark etmiştir.
 Yerli fantastik kurgu hız kesmedi. Ertesi yıl (2002) Perg Efsanelerinin ikinci cildi Merderan Şarkıları çıktı. Bunu Xasiork Ölümsüz Öyküler Kulübü’nün başlattığı Türkçe fantastik kurgu romanları serisi izledi.
 Xasiork bir kelimeden çok bir logo olarak oluşturulmuş. Yani nasıl okursanız okuyun. Xasiork Orkun Uçar’ın 9 Aralık 2000’de kurduğu küçük bir internet sitesi olarak başladı. Orkun Uçar yazdığı öyküleri bu sitede yayımlarken bu yazıları okuyanlar da kendi öykülerini yollamaya başladılar. Bu sırada Uçar’ın yolu Sibel Atasoy’la kesişti. Atasoy yazdığı romanı yayımevleri yabancı isimle basalım, karakterler yabancı olsun deyince yayımlayamamıştı.
 Xasiork Ölümsüz Öyküler Yayınevi bu sebeple yani Türk yazarlara fantastik kurgu, bilim kurgu ve korku türlerinde fırsat vermek için kuruldu. (Mayıs 2002) Polisiye de yayınevinin ilgi alanına girer. Yayınevi yalnız Türk yazarların hikayelerini yayımlamaktadır.
 Xasiork her yıl düzenlediği öykü yarışmalarıyla edebiyata yeni yüzler kazandırma çabasını sürdürmektedir. Yarışmaya her yıl daha fazla amatör yazarın katılması fantastik kurguya olan ilginin nasıl artışta olduğunu gösterdi.
 Xasiork Ölümsüz Öyküler Yayınevinden çıkan kitapların ilki Orkun Uçar’ın yazdığı Kızıl Vaiz (Haziran 2002) içinde Türk bir karakter bulunan ilk fantastik kurgu romanıdır. Ancak, bir kısmı gerçek dünyada geçtiği için bu sıfat tartışılabilir. Daha sonra Sibel Atasoy’un Sırıtkan Kırmızı Ay (Haziran 2002) ’ı, Evren İmre’nin Kıyamet Sirki (Nisan 2003), Nefrin Tokyay’ın Gizli Evin Kitabı (Nisan 2003), Xasiork öykü yarışmasında dereceye giren öykülerin bazılarının toplandığı Ölümsüzler (Nisan 2003), Sibel Atasoy’un Venüs Bağlantısı (Haziran 2003), Orkun Uçar’ın Kara Gezgini (Kasım 2003) piyasaya sürüldü. Kızıl Vaiz ve Kara Gezgin Derzulya Serisinin ilk iki kitabıdır.
Xasiork’un dışında da bir çok internet sitesi amatör yazarlara kollarını açmıştır. Türk Fantazya Topluluğu (TFT) de bu gerçek göz önüne alınarak kurulmuştur. Amaçlarını şöyle açıklıyorlar; bugün entelektüel manada önyargıyla, cehaletle ve yoksunlukla mücadele edecek kapasitede bir çatının varlığına gereksinim duyulmaktadır. TFT öncelikli olarak bu amaca hizmet etmek için kurulan bir organizasyonlar takımıdır.
 Türkiye’de bilim kurgu ile ilgili böyle olumlu gelişmeler henüz olmamıştır. Şimdiye kadar yabancı dillerden genellikle kötü çeviriler ve kısaltmalarla idare edilmiştir. En çok özen gösterilen çeviriler Jules Verne romanları olsa da onlara da çocuk kitapları gözüyle bakılmıştır. Bir ara Çağlayan yayınları ucuz kitapları arasında on tane kadar önemli bilim kurgu eserini de yayımlamış, ancak hangi yazarlardan çevrildiğini belirtme gereği bile duymamıştır. Bunların arasında Asimov, Van Vogt gibi önemli bilim kurgu yazarlarının da eserleri bulunmaktadır. Daha sonra arada bir yayınevinin birinin aklına estikçe kötü çeviriler basılmaya devam edilmiştir.